Od 20 stycznia 2027 roku zacznie być stosowane rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn. Zastąpi ono dotychczasową dyrektywę maszynową 2006/42/WE i będzie obowiązywać bezpośrednio we wszystkich państwach Unii Europejskiej. Nowe regulacje odpowiadają na rozwój maszyn połączonych z siecią, zdalnie sterowanych, wykorzystujących oprogramowanie oraz rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji.
Zmiany są ważne przede wszystkim dla producentów, importerów i dystrybutorów. Powinny jednak zainteresować również właścicieli maszyn, pracodawców, serwisy oraz operatorów. Szczególnej uwagi wymagają modyfikacje konstrukcji, układów sterowania i oprogramowania, ponieważ w określonych sytuacjach podmiot dokonujący takiej zmiany może przejąć obowiązki producenta.
Dlaczego Unia Europejska zmienia przepisy dotyczące maszyn?
Obowiązująca dotychczas dyrektywa maszynowa powstała w czasie, gdy maszyny były znacznie rzadziej połączone z internetem i w mniejszym stopniu zależały od oprogramowania. Współczesne koparki, ładowarki, żurawie, podesty ruchome, wózki jezdniowe i linie technologiczne mogą korzystać z telematyki, czujników, systemów rozpoznawania przeszkód, automatycznego sterowania oraz zdalnych aktualizacji.
W takich urządzeniach zagrożenie może wynikać nie tylko z awarii elementu mechanicznego lub hydraulicznego. Źródłem ryzyka może być również błąd oprogramowania, utrata łączności, nieuprawniona zmiana parametrów albo ingerencja w system odpowiedzialny za bezpieczeństwo.
Nowe przepisy mają dostosować wymagania projektowe i zasady oceny zgodności do tych realiów, zachowując podstawowy cel: maszyna prawidłowo zainstalowana, konserwowana i użytkowana zgodnie z przeznaczeniem nie może stwarzać niedopuszczalnego zagrożenia dla ludzi.
Od kiedy będą obowiązywać nowe regulacje?
Większość przepisów rozporządzenia (UE) 2023/1230 będzie stosowana od 20 stycznia 2027 roku. Do tego czasu producenci wprowadzający maszyny na rynek przygotowują dokumentację, procedury oceny zgodności oraz rozwiązania konstrukcyjne do nowych wymagań.
Nie oznacza to, że 20 stycznia 2027 roku wszystkie wcześniej użytkowane maszyny utracą możliwość dalszej eksploatacji. Przepisy przejściowe chronią produkty, które zostały wcześniej legalnie wprowadzone do obrotu zgodnie z dyrektywą 2006/42/WE. Nadal muszą być one jednak użytkowane, konserwowane i kontrolowane zgodnie z dokumentacją oraz właściwymi przepisami bezpieczeństwa pracy.
Istotna modyfikacja maszyny – kiedy użytkownik może stać się producentem?
Jedną z najważniejszych zmian jest zdefiniowanie pojęcia „istotnej modyfikacji”. Może mieć ona charakter fizyczny albo cyfrowy i dotyczyć maszyny już wprowadzonej do obrotu lub oddanej do użytku.
Nie każda naprawa, wymiana części lub aktualizacja programu będzie automatycznie istotną modyfikacją. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy zmiana:
- nie była przewidziana ani zaplanowana przez pierwotnego producenta,
- wpływa na bezpieczeństwo maszyny,
- tworzy nowe zagrożenie albo zwiększa istniejące ryzyko,
- powoduje konieczność zastosowania nowych osłon, urządzeń ochronnych lub dodatkowych środków zapewniających stateczność bądź wytrzymałość mechaniczną.
Podmiot, który przeprowadzi istotną modyfikację, może zostać uznany za producenta zmodyfikowanej maszyny. Oznacza to m.in. konieczność przeprowadzenia oceny ryzyka i właściwej procedury oceny zgodności, przygotowania wymaganej dokumentacji oraz zadeklarowania zgodności maszyny z przepisami.
W praktyce szczególnej analizy mogą wymagać m.in. zmiany układu sterowania, zwiększenie udźwigu lub prędkości roboczej, montaż nieprzewidzianego przez producenta osprzętu, przebudowa elementów wpływających na stateczność, dodanie zdalnego sterowania albo ingerencja w oprogramowanie funkcji bezpieczeństwa. Każdy przypadek trzeba oceniać indywidualnie. Sam montaż dodatkowego elementu nie przesądza jeszcze, że doszło do istotnej modyfikacji.
Cyberbezpieczeństwo staje się częścią bezpieczeństwa maszyny
Nowe rozporządzenie wprost uwzględnia ryzyko wynikające z ingerencji w sprzęt, dane i oprogramowanie. Systemy sterowania powinny być projektowane tak, aby przewidywalne działania osób trzecich nie prowadziły do powstania sytuacji niebezpiecznej. Oprogramowanie i dane istotne dla bezpieczeństwa mają być odpowiednio identyfikowane i chronione przed przypadkową lub celową zmianą.
Maszyna powinna również umożliwiać identyfikację oprogramowania niezbędnego do jej bezpiecznego działania oraz rejestrowanie ingerencji w takie oprogramowanie lub jego konfigurację. Są to przede wszystkim obowiązki producenta, ale sposób eksploatacji maszyny pozostaje bardzo ważny.
Właściciele i użytkownicy powinni kontrolować dostęp do ustawień serwisowych, korzystać z zatwierdzonych aktualizacji, właściwie zabezpieczać dostęp zdalny oraz nie dopuszczać do samowolnego obchodzenia elektronicznych funkcji ochronnych. Hasło serwisowe zapisane na obudowie maszyny albo niekontrolowana zmiana parametrów może stać się problemem porównywalnym z usunięciem tradycyjnej osłony.
Maszyny autonomiczne i sztuczna inteligencja
Rozporządzenie obejmuje również maszyny, których zachowanie lub logika mogą częściowo rozwijać się podczas pracy i które działają z różnym poziomem autonomii. Takie rozwiązania nie mogą powodować wykonania czynności wykraczających poza określone zadanie oraz dopuszczoną przestrzeń ruchu. Przewidziano także wymagania dotyczące możliwości korygowania działania maszyny i rejestrowania danych związanych z decyzjami mającymi wpływ na bezpieczeństwo.
W lipcu 2026 roku opublikowano rozporządzenie (UE) 2026/1744, które dodatkowo porządkuje relację między przepisami maszynowymi a unijnym Aktem w sprawie sztucznej inteligencji. Dla maszyn wykorzystujących systemy AI przyjęto podejście sektorowe: szczegółowe wymagania dla wysokiego ryzyka mają być włączane do ram właściwych dla bezpieczeństwa maszyn. Zmiana dotyczy głównie producentów i procedur zgodności, ale dla użytkowników jest sygnałem, że system oparty na AI należy traktować jako realny element bezpieczeństwa, a nie jedynie dodatkową funkcję zwiększającą wygodę.
Instrukcja obsługi może być cyfrowa
Nowe przepisy pozwalają producentom przekazywać instrukcje użytkowania w formacie cyfrowym. Dostęp do nich musi być jasno wskazany, a użytkownik powinien mieć możliwość pobrania, zapisania i wydrukowania dokumentu. Instrukcja ma pozostać dostępna online przez przewidywany okres użytkowania maszyny i co najmniej przez 10 lat od jej wprowadzenia do obrotu.
Jeżeli użytkownik przy zakupie zażąda instrukcji papierowej, producent powinien dostarczyć ją bezpłatnie w ciągu miesiąca. W przypadku produktów przeznaczonych dla użytkowników nieprofesjonalnych najważniejsze informacje dotyczące bezpiecznego uruchomienia i użytkowania nadal powinny zostać przekazane na papierze.
Dla firm oznacza to potrzebę uporządkowania dokumentacji cyfrowej. Operator musi mieć dostęp do instrukcji również w razie awarii, braku internetu lub problemu z systemem informatycznym.
Czy od 2027 roku zmienią się uprawnienia operatorów?
Samo rozporządzenie (UE) 2023/1230 nie wprowadza nowych kategorii uprawnień operatorów i nie zastępuje polskich przepisów dotyczących kwalifikacji wymaganych przy obsłudze poszczególnych maszyn. Reguluje przede wszystkim projektowanie, budowę, ocenę zgodności i wprowadzanie produktów na rynek.
Nie zmniejsza to znaczenia szkolenia. Producent powinien wskazać ryzyko resztkowe, potrzebę stosowania środków ochrony indywidualnej oraz wymagania dotyczące szczególnego przygotowania użytkownika. Z kolei pracodawca nadal odpowiada za dopuszczenie do pracy osoby posiadającej wymagane kwalifikacje, przeszkolenie stanowiskowe, właściwą organizację pracy oraz bezpieczny stan wykorzystywanego sprzętu.
Wraz z rozwojem automatyki szkolenie operatora powinno obejmować nie tylko tradycyjne elementy obsługi, lecz także ograniczenia systemów wspomagających, sposób reagowania na komunikaty, zasady przełączania trybów pracy oraz postępowanie w przypadku utraty łączności lub błędu systemu.
Jak firma może przygotować się do zmian?
Przed 20 stycznia 2027 roku warto wykonać kilka praktycznych działań:
- Sporządzić aktualną listę maszyn wraz z rokiem produkcji, numerem seryjnym, deklaracją zgodności i instrukcją użytkowania.
- Zidentyfikować maszyny po modyfikacjach konstrukcyjnych, programowych lub dotyczących parametrów roboczych.
- Sprawdzić, czy zastosowany osprzęt i wyposażenie dodatkowe są dopuszczone przez producenta.
- Ustalić zasady wykonywania aktualizacji oprogramowania i nadawania dostępu do ustawień serwisowych.
- Zachowywać dokumentację modernizacji, napraw i zmian konfiguracji.
- Uzupełnić ocenę ryzyka zawodowego o zagrożenia związane ze zdalnym sterowaniem, automatyzacją i utratą łączności, jeżeli występują.
- Zaktualizować instrukcje stanowiskowe oraz programy szkoleń operatorów.
- Przy zakupie nowych maszyn sprawdzać nie tylko oznakowanie CE, lecz także dostępność instrukcji, deklaracji zgodności, aktualizacji i wsparcia technicznego.
Bezpieczna maszyna nadal potrzebuje przygotowanego operatora
Nowe regulacje podnoszą wymagania wobec konstrukcji, oprogramowania i dokumentacji maszyn. Nie zastąpią jednak właściwej oceny sytuacji na placu budowy, codziennej kontroli sprzętu i umiejętności operatora. Nawet najbardziej zaawansowany system wykrywania przeszkód nie zwalnia z obserwacji strefy pracy, przestrzegania instrukcji i właściwej komunikacji z osobami znajdującymi się w otoczeniu maszyny.
Technologia może ograniczać ryzyko, ale dopiero połączenie sprawnej maszyny, dobrej organizacji pracy i profesjonalnego przygotowania operatora tworzy skuteczny system bezpieczeństwa.